ડેરિવેટિવ્ઝ પર કરવધારો બજારમાં તીવ્ર ઘટાડાનું કારણ બન્યો; નિયમનકારોએ વોલેટિલિટી નિયંત્રણનો આપ્યો હવાલો

બજેટમાં ડેરિવેટિવ્ઝ ટેક્સ વધારાની જાહેરાત બાદ શેરબજારમાં તીવ્ર ઘટાડો

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં કરવામાં આવેલી એક મુખ્ય દરખાસ્ત બાદ ભારતીય શેરબજારોમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો, જેમાં સેન્સેક્સ 1500 પોઈન્ટથી વધુ ઘટ્યો. આ તીવ્ર બજાર પ્રતિક્રિયા મુખ્યત્વે ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ (F&O) ટ્રેડિંગ પર સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT)માં થયેલા વધારાને કારણે હતી. ભારતીય કંપનીઓના 30 શેરોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો સેન્સેક્સ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો હતો, જે તાજેતરના સમયમાં સૌથી ગંભીર એક દિવસીય ઘટાડામાંનો એક હતો. ટ્રેડિંગ સત્ર દરમિયાન સૌથી નીચા સ્તરે, ઇન્ડેક્સ 2370 પોઈન્ટ સુધી ઘટી ગયો હતો.

STT ગોઠવણ F&O વોલેટિલિટીને લક્ષ્યાંક બનાવે છે

બજેટમાં જાહેર કરાયેલી સુધારેલી STT નીતિ F&O ટ્રાન્ઝેક્શન પરના ટેક્સમાં વધારો કરે છે. અગાઉ, આ ડેરિવેટિવ્ઝ પર STT 0.02 ટકા હતો. નવી દરખાસ્ત ફ્યુચર્સ માટે તેને 0.05 ટકા અને ઓપ્શન્સ માટે 0.15 ટકા સુધી વધારે છે. આ પગલાને બજાર વિશ્લેષકો દ્વારા F&O સેગમેન્ટમાં સટ્ટાકીય અને અતિશય ટ્રેડિંગ પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રિત કરવાના સરકારના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે, જે ઘણીવાર ઊંચા લિવરેજ અને નોંધપાત્ર જોખમ દ્વારા વર્ગીકૃત થાય છે.

આવકવેરા વિભાગે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે STTનો વધારો ફક્ત F&O સેગમેન્ટ પર જ લાગુ પડે છે. સત્તાવાર નિવેદનો સૂચવે છે કે ઓપ્શન્સ અને ફ્યુચર્સમાં નોંધપાત્ર ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ, જે રાષ્ટ્રીય GDPની સામે આશરે ₹1.5 લાખ કરોડથી વધુ હોવાનો અંદાજ છે, તે સંપૂર્ણપણે કાલ્પનિક પ્રવૃત્તિઓને રોકવા માટેના પગલાંની જરૂરિયાત દર્શાવે છે. સરકાર આ ગોઠવણને આ જટિલ નાણાકીય સાધનો સાથે સંકળાયેલા આંતરિક જોખમોનું સંચાલન કરવા માટે એક સમજદારીભર્યું પગલું માને છે.

સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT) સમજવું

સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT) એ સ્ટોક એક્સચેન્જ પર થયેલા ટ્રાન્ઝેક્શન પર લાદવામાં આવતો પ્રત્યક્ષ કર છે. શેર અથવા ડેરિવેટિવ્ઝની ખરીદી કે વેચાણ વખતે તે વસૂલવામાં આવે છે. વેપારથી નફો થાય કે નુકસાન, દરેક ટ્રેડ પર STT પહેલેથી જ કાપી લેવામાં આવે છે. ભારતમાં STT 2004 થી અમલમાં છે. જ્યારે કેટલાક બજાર સહભાગીઓએ STTમાં ઘટાડો અથવા નાબૂદીની અપેક્ષા રાખી હતી, ત્યારે બજેટમાં તેના બદલે વધારો રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રેડિંગમાં ઉચ્ચ જોખમ

ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ ટ્રેડિંગ સ્વાભાવિક રીતે ઉચ્ચ જોખમી સાધનો છે, જે નોંધપાત્ર લિવરેજ પ્રદાન કરે છે જે વેપારીઓને પ્રમાણમાં ઓછી મૂડી સાથે મોટી પોઝિશન્સને નિયંત્રિત કરવાની મંજૂરી આપે છે. જોકે, આ લિવરેજ બજાર પ્રતિકૂળ રીતે આગળ વધે તો સંભવિત નુકસાનને વધારે છે. બજાર નિયમનકાર SEBI એ સંકળાયેલા જોખમો વિશે વારંવાર રોકાણકારોને ચેતવણી આપી છે. જુલાઈ 2025ના SEBI અભ્યાસમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે નાણાકીય વર્ષ 2025માં F&Oમાં વેપાર કરતા લગભગ 91 ટકા વ્યક્તિઓએ નુકસાન સહન કર્યું હતું. SEBIના ડેટા અનુસાર, છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં F&O સેગમેન્ટમાં રિટેલ વેપારીઓએ સંચિત રીતે ₹1.80 લાખ કરોડ ગુમાવ્યા હતા.

વોરેન બફેટ જેવા જાણીતા રોકાણકારોએ ઐતિહાસિક રીતે F&O ટ્રેડિંગ સામે ચેતવણી આપી છે, તેને 'નાણાકીય વિનાશના શસ્ત્ર' સમાન ગણાવ્યા છે. તેવી જ રીતે, પ્રખ્યાત ભારતીય રોકાણકાર શંકર શર્માએ STT વધારાને આવકાર્યો છે, ડેરિવેટિવ્ઝને 'ઝેર' ગણાવ્યું છે જે યુવા પેઢીની નાણાકીય સુખાકારીને ખાઈ જાય છે. નાણાકીય પત્રકાર સુચેતા દલાલે ટિપ્પણી કરી હતી કે જ્યારે સરકાર આવક વધારવાનું લક્ષ્ય રાખે છે, ત્યારે STT વધારો તેના ઇચ્છિત હેતુને અસરકારક રીતે પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી, જે ઇંધણ સેસ સાથે સમાનતા દર્શાવે છે.

સત્તાવાર તર્ક અને બજાર અસર

રાજસ્વ સચિવ અરવિંદ શ્રીવાસ્તવે જણાવ્યું હતું કે STT વધારાનો હેતુ ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટમાં જોખમને નિયંત્રિત કરવાનો છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વધારા પછી પણ, STT ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમની તુલનામાં પ્રમાણમાં ઓછો રહે છે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર આવક પેદા કરવા કરતાં બજારની અસ્થિરતાનું સંચાલન કરવા અને અતિશય સટ્ટાખોરીને નિરુત્સાહિત કરવા પર વધુ કેન્દ્રિત જણાય છે. આ પગલું નવા રોકાણકારોને આ ઉચ્ચ-જોખમી સાધનો સાથે સંકળાવા અંગે વધુ સાવચેત બનાવશે તેવી અપેક્ષા છે.

As per official sources

નાણામંત્રીએ બજેટ 2026-27 રજૂ કર્યું, જેમાં ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ (F&O) ટ્રેડિંગ પર સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT)માં વધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. ફ્યુચર્સ માટે STT દર 0.05 ટકા અને ઓપ્શન્સ માટે 0.15 ટકા નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આ ગોઠવણનો હેતુ F&O માર્કેટમાં સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રિત કરવાનો છે, જે રાષ્ટ્રીય GDPની તુલનામાં નોંધપાત્ર ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ ધરાવે છે. રાજસ્વ સચિવે પુષ્ટિ કરી કે આ વધારો ડેરિવેટિવ્ઝ માર્કેટમાં જોખમનું સંચાલન કરવા માટે છે, અને નોંધ્યું કે STT ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમના પ્રમાણમાં ઓછો રહે છે.