સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક નિર્ણય: ટ્રિબ્યુનલના સભ્યોના કાર્યકાળને સપ્ટેમ્બર સુધી લંબાવવાની મંજૂરી, પરંતુ જવાબદારી પર ઉઠ્યા ગંભીર સવાલો

ટ્રિબ્યુનલના સભ્યોના કાર્યકાળને ઐતિહાસિક મંજૂરી: નવા કાયદાની તૈયારી

ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ઐતિહાસિક ઘટનાક્રમમાં, ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલત (સુપ્રીમ કોર્ટ)એ સોમવારે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરખાસ્તને પોતાની સત્તાવાર મંજૂરી આપી દીધી છે. આ નિર્ણાયક દરખાસ્ત દેશભરના વિવિધ ટ્રિબ્યુનલના અધ્યક્ષો અને સભ્યો, કે જેમનો કાર્યકાળ ખૂબ જ ટૂંક સમયમાં પૂર્ણ થવા જઈ રહ્યો હતો, તેમના કાર્યકાળને સીધી રીતે લંબાવે છે. આ અત્યંત જરૂરી એક્સટેન્શન ૮ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ સુધી અમલમાં રહેશે, જે દેશની અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થાઓમાં વહીવટી શૂન્યાવકાશને અટકાવશે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંત અને જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે કેન્દ્ર સરકારની ખાતરીઓ બાદ આ વચગાળાના પગલાને યોગ્ય ઠેરવી મંજૂરી આપી હતી, જેમાં સરકારે ટ્રિબ્યુનલની કામગીરીને લગતા એક નવા અને વ્યાપક કાયદાને લાવવાની ખાતરી આપી હતી.

સરકારનો નવો અને મજબૂત કાયદાકીય પ્લાન

આ ગંભીર સુનાવણી દરમિયાન, એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરામણીએ ઔપચારિક રીતે કોર્ટ સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી કે કેન્દ્ર સરકાર હાલમાં એક નવા ટ્રિબ્યુનલ બિલને રજૂ કરવા અંગે ગંભીરતાથી વિચારણા કરી રહી છે. આ નવો કાયદો ટ્રિબ્યુનલની કામગીરી અને તેના સભ્યોની પારદર્શક નિમણૂકોના માળખાને સંપૂર્ણપણે બદલી નાખશે. સરકારના આયોજન મુજબ, આ બિલ સંસદના ચાલુ બજેટ સત્રમાં અથવા તો આગામી ચોમાસુ સત્રમાં રજૂ કરવામાં આવી શકે છે. "સરકાર એક ખૂબ જ મજબૂત પ્રસ્તાવ પર દિવસ-રાત કામ કરી રહી છે. એક નવા બિલ પર સઘન વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે. અમે ઈચ્છીએ છીએ કે આ સમયગાળા દરમિયાન ટ્રિબ્યુનલની કામગીરીમાં કોઈ પણ પ્રકારનો વિક્ષેપ ન પડે," તેમ એટર્ની જનરલે બેન્ચ સમક્ષ સ્પષ્ટતા કરી હતી. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ૨૦૨૧ના ટ્રિબ્યુનલ રિફોર્મ્સ એક્ટ હેઠળ નિમણૂક પામેલા તમામ સભ્યો આવતા સપ્ટેમ્બર સુધી તેમની સત્તાવાર ફરજો પર ચાલુ રહેશે. વચગાળાના સમયમાં નિવૃત્ત થવા જઈ રહેલા લગભગ ૨૧ જેટલા સભ્યોના કાર્યકાળને લંબાવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે જેથી કોઈ પણ પ્રકારની વહીવટી મૂંઝવણ કે અરાજકતા ન સર્જાય.

મુખ્ય ન્યાયાધીશે જવાબદારીના અભાવ અંગે ઉઠાવ્યા આકરા સવાલો

કાર્યકાળ લંબાવવાની મંજૂરી આપવા છતાં, સુપ્રીમ કોર્ટે ટ્રિબ્યુનલ સિસ્ટમમાં રહેલી ભયંકર વહીવટી ખામીઓ પર સીધો પ્રહાર કર્યો હતો. CJI સૂર્યકાંતએ ફરી એકવાર ટ્રિબ્યુનલના સભ્યોમાં જવાબદારીના સંપૂર્ણ અભાવનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો અને સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે તેઓ કોઈક નિર્ધારિત સત્તાધિકારી પ્રત્યે જવાબદાર હોવા જ જોઈએ. કોર્ટે વર્તમાન પરિસ્થિતિને "જવાબદારી" (liability) અને "અરાજકતા" (mess) તરીકે ગણાવી હતી. "તેઓ સરકાર પ્રત્યે બિલકુલ જવાબદાર નથી અને તેઓ અમારી (ન્યાયતંત્ર) પ્રત્યે પણ જવાબદાર નથી. તો પછી તેમની અખંડિતતા અને તેમની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કોણ કરશે?" તેવો વેધક સવાલ CJI એ પૂછ્યો હતો. સિસ્ટમની આકરી ટીકા કરતા બેન્ચે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, "માત્ર એક સામાન્ય આદેશ દ્વારા કાર્યકાળ લંબાવવાને બદલે, આપણે તેમની વાસ્તવિક જવાબદારી વિશે ગંભીરતાથી વિચારવું પડશે. જો તેમનું કામ સંતોષકારક નથી, તો તેમનો કાર્યકાળ શા માટે લંબાવવો જોઈએ?" કોર્ટે નોંધ્યું કે ટ્રિબ્યુનલ્સ સરકારના "સર્જન" બની ગયા છે અને તે કોઈ પણ જવાબદારી વિના "નો-મેન્સ લેન્ડ" (કોઈના પણ નિયંત્રણ બહારના વિસ્તાર) ની જેમ કામ કરી રહ્યા છે.

વહીવટી નિયંત્રણ અને માળખાગત ખામીઓની ઊંડી ચર્ચા

આ કાનૂની ચર્ચામાં વધુ ઊંડાણ ઉમેરતા, CAT બાર એસોસિએશનનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વરિષ્ઠ વકીલ સંજય જૈને કેટલીક જમીની વાસ્તવિકતાઓ કોર્ટ સમક્ષ મૂકી હતી. તેમણે બેન્ચને યાદ અપાવ્યું કે ગયા વર્ષના મદ્રાસ બાર એસોસિએશનના ચુકાદામાં ટ્રિબ્યુનલના સભ્યો માટે ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષના કાર્યકાળની ફરજિયાત જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી, અને લગભગ ૩૧ સભ્યો ટૂંક સમયમાં નિવૃત્ત થવા જઈ રહ્યા છે. સત્ર દરમિયાન ઉઠાવવામાં આવેલી એક મોટી ચિંતા એ હતી કે જ્યારે ન્યાયિક સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે, ત્યારે વહીવટી અને તકનીકી સભ્યોને ટ્રિબ્યુનલના કાર્યકારી અધ્યક્ષ તરીકે કામ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે આ પ્રથા સામે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. બેન્ચે તાજેતરના કેટલાક ચોંકાવનારા કિસ્સાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેમાં નાણાકીય ટ્રિબ્યુનલના ટેકનિકલ સભ્યો "ચુકાદા લખવાનું કામ આઉટસોર્સ" કરતા ઝડપાયા હતા, જે ન્યાયિક પ્રક્રિયાની પવિત્રતા પર સીધો હુમલો છે.

ભૂતકાળનો સંદર્ભ અને ભવિષ્યની રૂપરેખા

આ ઐતિહાસિક નિર્ણયનું સંપૂર્ણ મહત્વ સમજવા માટે નવેમ્બર ૨૦૨૫ ના કાનૂની સંઘર્ષને યાદ કરવો જરૂરી છે. તે સમયે સુપ્રીમ કોર્ટે ટ્રિબ્યુનલ રિફોર્મ્સ એક્ટ, ૨૦૨૧ ની કેટલીક વિવાદાસ્પદ જોગવાઈઓને ફગાવી દીધી હતી. કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે સભ્યોની નિમણૂક અને કાર્યકાળને લગતી આ જોગવાઈઓ ન્યાયિક સ્વતંત્રતાને લગતા તેના અગાઉના ચુકાદાઓનું સીધું ઉલ્લંઘન કરે છે. શ્રી વેંકટરામણીએ ખાતરી આપી કે નવું બિલ ૨૦૨૫ ના ચુકાદાને સંપૂર્ણ રીતે અનુરૂપ હશે. પરિસ્થિતિની જટિલતાને સમજાવતા, CJI કાંતે કહ્યું: "એક એવો વ્યાપક કાયદો હોવો જોઈએ જે ટ્રિબ્યુનલના સભ્યોની જવાબદારી નક્કી કરે. તમે ટ્રિબ્યુનલને સરકારના નિયંત્રણમાં રાખી શકતા નથી, કારણ કે તેનાથી રાજકીય ટીકાઓ થશે. તમે તેમને સંપૂર્ણપણે ન્યાયિક નિયંત્રણમાં પણ રાખી શકતા નથી. તો પછી તેમને ક્યાં રાખવા?" પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે કોર્ટે સૂચન કર્યું કે ચુકાદાઓ કોણ લખી રહ્યું છે તેની નોંધ રાખવી જોઈએ. સરકારે આપેલા વચનો જમીન પર કેટલા સાચા ઠરે છે તેની સમીક્ષા કરવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે મે મહિનામાં વધુ સુનાવણી નિર્ધારિત કરી છે.