ગૌરવપૂર્ણ વિદાય: ૧૩ વર્ષથી કોમામાં રહેલા યુવક માટે સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો, પેસિવ યુથનેશિયાની મળી મંજૂરી

ન્યાયતંત્રનો માનવીય અભિગમ: એક યુગપ્રવર્તક ચુકાદો

ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે આજે એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને ઐતિહાસિક નિર્ણય સંભળાવતા ૧૩ વર્ષથી 'વેજિટેટિવ સ્ટેટ' (ચેતનાશૂન્ય અવસ્થા) માં રહેલા ૩૧ વર્ષીય હરીશ રાણાને પેસિવ યુથનેશિયા (નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુ) માટે મંજૂરી આપી દીધી છે. જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથનની બેન્ચે માનવતાવાદી અભિગમ અપનાવતા જણાવ્યું કે, જ્યારે જીવન માત્ર શ્વાસ પૂરતું મર્યાદિત હોય અને સુધારાની કોઈ શક્યતા ન હોય, ત્યારે વ્યક્તિને ગૌરવ સાથે વિદાય લેવાનો અધિકાર છે.

૨૦૧૩થી શરૂ થયેલી કરુણ ગાથા

હરીશ રાણાની આ દર્દનાક સફર ઓગસ્ટ ૨૦૧૩માં શરૂ થઈ હતી. ચંદીગઢમાં બી.ટેકનો અભ્યાસ કરતા હરીશ ત્રીજા માળેથી નીચે પટકાયા હતા, જેના કારણે તેમને ગંભીર બ્રેઈન ઈન્જરી થઈ હતી. ત્યારથી તેઓ પથારીવશ છે. કોર્ટે અવલોકન કર્યું કે હરીશ માત્ર ઊંઘવા અને જાગવાના ચક્રમાંથી પસાર થાય છે, પરંતુ તેમની આસપાસની દુનિયા સાથે તેમનો કોઈ સંપર્ક નથી. તેઓ PEG ટ્યુબ દ્વારા અપાતા પોષણ પર જીવિત છે. તેમના માતા-પિતાએ લાંબા સમય સુધી કાયદાકીય લડાઈ લડી હતી, કારણ કે દિલ્હી હાઈકોર્ટે અગાઉ આ અરજી ફગાવી દીધી હતી.

ગૌરવ સાથે મૃત્યુનો અધિકાર: આર્ટિકલ ૨૧ની નવી વ્યાખ્યા

સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૧૮ના કોમન કોઝ વિરુદ્ધ ભારત સરકાર ના ઐતિહાસિક ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કરતા જણાવ્યું કે, બંધારણની કલમ ૨૧ હેઠળ મળેલા 'જીવવાના અધિકાર' માં 'ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુ' ના અધિકારનો પણ સમાવેશ થાય છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે "મેડિકલ બોર્ડ હવે પોતાની તબીબી કુશળતાનો ઉપયોગ કરીને હરીશની લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ હટાવવા અંગે નિર્ણય લઈ શકે છે." આ ચુકાદો એવા પરિવારો માટે આશાનું કિરણ છે જેમના સ્વજનો વર્ષોથી માત્ર મશીનોના સહારે જીવિત છે અને જેમની પીડાનો કોઈ અંત નથી.

હાઈકોર્ટના નિર્ણયને પલટાવતી સર્વોચ્ચ અદાલત

દિલ્હી હાઈકોર્ટે અગાઉ એવું કહીને રાહત આપવાનો ઈનકાર કર્યો હતો કે હરીશ વેન્ટિલેટર પર નથી અને તેને જીવલેણ બીમારી નથી. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે આ તર્કને બદલતા સ્વીકાર્યું કે લાંબા સમયની અચેતન અવસ્થા (PVS) એ મૃત્યુ સમાન જ છે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે વ્યક્તિને મશીનો કે ટ્યુબ દ્વારા પરાણે જીવિત રાખવી એ તેના માનવીય ગૌરવની વિરુદ્ધ છે. મેડિકલ એથિક્સ અને કાયદાના આ સંગમે ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં એક નવો માપદંડ સ્થાપિત કર્યો છે.

ભવિષ્ય માટે માર્ગદર્શક ચુકાદો

આ ચુકાદો માત્ર હરીશ રાણા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ભારતમાં 'લિવિંગ વિલ' અને ઈચ્છામૃત્યુ અંગેની કાયદાકીય ગૂંચવણોને ઉકેલવામાં મદદરૂપ થશે. કોર્ટે સાબિત કર્યું છે કે કાયદો જડ નથી, પરંતુ તે પરિસ્થિતિ મુજબ પરિવર્તનશીલ છે. ૧૩ વર્ષની યાતના બાદ, આ ચુકાદો હરીશ અને તેના પરિવાર માટે એક શાંતિપૂર્ણ અંત તરફનું પ્રથમ પગલું છે. હવે મેડિકલ બોર્ડ સર્વોચ્ચ અદાલતની માર્ગદર્શિકા મુજબ આગળની કાર્યવાહી હાથ ધરશે.