UPI પેમેન્ટ ઉપર લાગશે ચાર્જ!! આ ચાર્જ એ ખર્ચ નથી પણ રોકાણ છે!!

15 ઓક્ટોબરથી UPIના નિયમોમાં મોટો ફેરફાર: ₹2,000થી વધુના વેપારી પેમેન્ટ પર 0.4% MDR

ગ્રાહક માટે UPI પેમેન્ટ રહેશે મફત, પસંદગીના મોટા વેપારી વ્યવહારો પર લાગશે MDR; ₹75,000 કે તેથી વધુના વ્યવહારમાં મહત્તમ ₹300

નવી દિલ્હી: દેશની ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર થવા જઈ રહ્યો છે. 15 ઓક્ટોબર, 2026થી UPIના પસંદગીના Person-to-Merchant (P2M) વ્યવહારો પર Merchant Discount Rate (MDR) લાગુ થશે. નવા માળખા મુજબ ₹2,000થી વધુના પાત્ર વેપારી UPI વ્યવહારો પર 0.4% MDR લાગશે. જોકે, ₹75,000 કે તેથી વધુના વ્યવહારમાં MDR મહત્તમ ₹300 પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન સુધી મર્યાદિત રહેશે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે MDR ગ્રાહક પાસેથી વસૂલવાનો ચાર્જ નથી. UPIથી પેમેન્ટ કરનાર વ્યક્તિને પેમેન્ટની રકમ ઉપરાંત અલગથી MDR ચૂકવવાનો રહેશે નહીં. કેન્દ્ર સરકારે બેંકોને પણ વેપારીઓ પાસેથી વસૂલાતા MDRનો બોજ ગ્રાહકો પર ન નાખવા માટે સૂચના આપી છે.

કયા UPI પેમેન્ટ પર કેટલો MDR?

• Person-to-Person (P2P) - 0% – સંપૂર્ણ મફત
• વેપારીને ₹2,000 સુધીનું પેમેન્ટ - 0%
• ₹2,000થી વધુનું પાત્ર P2M પેમેન્ટ - 0.4% (M એટલે મર્ચન્ટ-વેપારી)
• ₹75,000 કે તેથી વધુનું પાત્ર P2M પેમેન્ટ - મહત્તમ ₹300
• નાના વેપારી – P2PM હેઠળ, મહિને ₹1 લાખ સુધીની UPI QR આવક - 0%
• કેપિટલ માર્કેટ સંબંધિત પાત્ર વ્યવહાર - 0.02%, મહત્તમ ₹300
• રેલવે, ટેલિકોમ, વીમા, ઇંધણ, કૃષિ ઇનપુટ જેવા નિર્ધારિત ક્ષેત્રો - ₹5 પ્રતિ વ્યવહાર

આ દરો NPCIના નવા UPI MDR માળખા અને કેન્દ્ર સરકારની જાહેર માહિતી અનુસાર છે.

₹10,000ના પેમેન્ટમાં કેટલો MDR?

ધારો કે ગ્રાહકે કોઈ વેપારીને ₹10,000નું UPI પેમેન્ટ કર્યું. 0.4% મુજબ MDR ₹40 થાય છે. એ જ રીતે:

• ₹5,000 પેમેન્ટ → MDR ₹20
• ₹10,000 પેમેન્ટ → MDR ₹40
• ₹20,000 પેમેન્ટ → MDR ₹80
• ₹50,000 પેમેન્ટ → MDR ₹200
• ₹75,000 પેમેન્ટ → MDR ₹300
• ₹1,00,000 પેમેન્ટ → MDR ₹300, કારણ કે ₹300ની મર્યાદા લાગુ પડે છે.

અર્થાત્ ₹75,000 પછી રકમ વધે તેમ MDR પણ વધતું જશે નહીં; પ્રતિ ટ્રાન્ઝેક્શન મહત્તમ ₹300 રહેશે.

સામાન્ય UPI યુઝર માટે શું બદલાશે?

સામાન્ય ગ્રાહકો માટે સૌથી મોટી રાહત એ છે કે UPIનો ઉપયોગ કરવા માટે ગ્રાહક પાસેથી અલગ ચાર્જ વસૂલવામાં આવશે નહીં. વ્યક્તિ પોતાના મિત્રને ₹1 લાખ મોકલે કે પરિવારના સભ્યને બીજી રકમ ટ્રાન્સફર કરે, P2P UPI ટ્રાન્ઝેક્શન મફત રહેશે. તેવી જ રીતે ₹2,000 સુધીના વેપારી પેમેન્ટ પર પણ MDR નહીં લાગે. એટલે દૈનિક ખરીદીના મોટા ભાગના નાના UPI વ્યવહારો યથાવત્ મફત રહેશે.

નાના વેપારીઓને પણ રાહત

નાના વેપારીઓને નવા માળખામાં વિશેષ સુરક્ષા આપવામાં આવી છે. P2PM કેટેગરી હેઠળ UPI QR દ્વારા મહિને ₹1 લાખ સુધીની રકમ મેળવનારા નાના વેપારીઓને Zero-MDR વ્યવસ્થા હેઠળ રાહત ચાલુ રહેશે. આ વ્યવસ્થા ખાસ કરીને સ્ટ્રીટ વેન્ડર્સ, નાના દુકાનદારો, સ્થાનિક વેપારીઓ અને માઇક્રો બિઝનેસ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

મોટા ભાગના વેપારી વ્યવહારો પર અસર નહીં

સરકારના આંકડા મુજબ નવા MDR માળખાથી લગભગ 96% P2M વ્યવહારો અસરગ્રસ્ત નહીં થાય. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે મોટા પ્રમાણમાં વેપારી વ્યવહારો ₹2,000ની મર્યાદાથી નીચે છે અથવા નાના વેપારીઓ માટેની Zero-MDR વ્યવસ્થામાં આવે છે. આથી નવા નિયમને દરેક UPI પેમેન્ટ પર ચાર્જ તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. MDR માત્ર નિર્ધારિત મોટા વેપારી વ્યવહારો માટે લાગુ કરવામાં આવ્યો છે.

MDR શા માટે જરૂરી બન્યો?

UPIના ઝડપી વિસ્તરણ સાથે ડિજિટલ પેમેન્ટનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ સતત મોટું થઈ રહ્યું છે. બેંકો, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ, UPI એપ્લિકેશન પ્રોવાઇડર્સ અને અન્ય ભાગીદારોને ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રોસેસિંગ, ટેક્નિકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સાયબર સિક્યુરિટી, ફ્રોડ પ્રિવેન્શન, સિસ્ટમ અપટાઇમ અને ગ્રાહક સેવા માટે સતત ખર્ચ કરવો પડે છે. કેન્દ્ર સરકારના જણાવ્યા મુજબ MDR સરકાર દ્વારા વસૂલાતો ટેક્સ નથી. તે પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમના ભાગીદારો—બેંકો, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ અને UPI એપ્લિકેશન પ્રોવાઇડર્સ—વચ્ચે વહેંચાય છે અને UPI ઇકોસિસ્ટમની કામગીરી તથા લાંબા ગાળાના વિસ્તરણને ટકાઉ બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે. છેલ્લા કેટલાંક વર્ષોમાં UPIનો વ્યાપ ખૂબ ઝડપથી વધ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં સમગ્ર પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને લાંબા ગાળે ટકાવી રાખવા માટે વ્યવહારના ચોક્કસ વર્ગ પર મર્યાદિત MDR લાવવાનો અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે, જ્યારે સામાન્ય ગ્રાહક અને નાના વેપારીને શક્ય તેટલી અસરથી બચાવવામાં આવ્યા છે.

વેપારીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ સૂચના

15 ઓક્ટોબરથી વેપારીઓએ પોતાના UPI settlement statements અને bank reconciliationમાં MDRની અલગથી નોંધ રાખવી જરૂરી બનશે. ખાસ કરીને હોટેલ, રેસ્ટોરન્ટ, હોસ્પિટલ, રિટેલ, ટ્રાવેલ, જ્વેલરી અને અન્ય મોટા-ticket વેપારીઓએ UPI દ્વારા મળતી રકમ અને settlementમાં થતી કપાતનું નિયમિત reconciliation કરવું પડશે. વેપારીઓએ એ પણ ધ્યાનમાં રાખવું પડશે કે MDR ગ્રાહક પાસેથી અલગથી વસૂલવાનો ચાર્જ નથી. ગ્રાહકને “UPI charge”, “QR charge” અથવા તેના સમાન નામે વધારાની રકમ વસૂલવા અંગેના નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી રહેશે.

એક નજરમાં નવા UPI નિયમો

• 📅 અમલની તારીખ: 15 ઓક્ટોબર, 2026
• 💳 ₹2,000 સુધીનું P2M: MDR નહીં
• 💳 ₹2,000થી વધુનું પાત્ર P2M: 0.4% MDR
• 🔝 ₹75,000થી વધુ: મહત્તમ ₹300
• 👤 P2P: સંપૂર્ણ મફત
• 🏪 નાના P2PM વેપારી: Zero MDR
• 📈 કેપિટલ માર્કેટ: 0.02%, મહત્તમ ₹300
• 🚆 રેલવે/ટેલિકોમ/વીમા/ઇંધણ વગેરે: ₹5 પ્રતિ પાત્ર વ્યવહાર
• 👨💻 ગ્રાહક પર MDR: નહીં

નિષ્કર્ષ

15 ઓક્ટોબર, 2026થી UPI સંપૂર્ણપણે “ચાર્જવાળું” બની રહ્યું છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી. UPIનું P2P મોડેલ મફત રહેશે અને મોટા ભાગના નાના વેપારી વ્યવહારો પણ MDRથી બહાર રહેશે. નવા માળખાનો મુખ્ય પ્રભાવ પસંદગીના ₹2,000થી વધુના વેપારી વ્યવહારો પર પડશે. MDR દ્વારા એક તરફ UPIના વિશાળ ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને લાંબા ગાળે ટકાઉ બનાવવાનો પ્રયાસ છે, તો બીજી તરફ નાના વેપારીઓ અને ગ્રાહકોને વધારાના ખર્ચથી બચાવવા માટે અલગ-અલગ મર્યાદા અને મુક્તિ રાખવામાં આવી છે. નવા નિયમનો વાસ્તવિક વ્યવસાયિક પ્રભાવ વેપારીઓના ટ્રાન્ઝેક્શન મિક્સ અને પેમેન્ટ સેટલમેન્ટ પર નિર્ભર રહેશે.

— નવભારત મિરર | Mirroring News, Reflecting Views